دوشنبه, 08 آذر 1400
شناسه خبر:5766

طرح عملياتي كربلاي 11 (والفجر 1)

  • انداز قلم
مقالات و تحلیل ها

در روز يكشنبه  اول اسفند 1361  قرارگاه خاتم‌الانبيا(ص) طرح عملياتي كربلاي11 را با امضاي مشترك محسن رضايي و سرهنگ علي صياد شيرازي به قرارگاه‌هاي كربلا و نجف - كه قرارگاه‌هاي سازماني شركت‌كننده در عمليات والفجر1 مي‌باشند  ابلاغ كرد.(1)

براساس اين طرح، مقرر شد با بهره‌گيري از بخشي از استعداد نيروي زميني ارتش و يگان‌هايي از سپاه، عملياتي در منطقه‌ مرزي، حدفاصل بين شرق رودخانه طيب تا فكه به عرض حدود 40 كيلومتر در ارتفاعات حمرين و فوقي اجرا شود.(2)

 هدف اصلي اين عمليات در درجه اول تك به جبال حمرين و تكميل تصرف آن* و نيز دستيابي به جبل فوقي در جنوب‏شرقي دهلران در جنوب استان ايلام است تا بدين‏وسيله پس از تسلط بر ارتفاعات منطقه، دشمن مجبور شود در دشت قرار گيرد و مقدمات براي پيشروي در عمق نيز فراهم شود.**(3)

در طرح عملياتي پيش‌بيني شده است كه 88 گردان سپاه پاسداران (سپاه7 حديد با 38 گردان و سپاه11 قدر با 50 گردان) و ارتش نيز با 29 گردان (لشكر21 پياده حمزه با 15 گردان شامل 9 گردان پياده و 6 گردان مكانيزه زرهي) و تيپ55 هوابرد شيراز (4 گردان)؛ تيپ58 ذوالفقار (5 گردان)؛ تيپ84 خرم‌آباد (3 گردان) و تيپ37 زرهي شيراز (2 گردان) در اين عمليات شركت و تحت امر دو قرارگاه تاكتيكي كربلا و نجف اجراي عمليات كنند.*** (4)

در بخشي از اين طرح عملياتي آمده است:

1. مانور

قرارگاه عملياتي خاتم‌الانبيا(ص) با استفاده از غافلگيري و در شرايط ديد محدود از زبيدات در شمال تا رودخانه دويرج در جنوب با قرارگاه‌هاي كربلا و نجف به‌منظور تصرف ارتفاعات حمرين و جبل فوقي تك نموده و آماده مي‌شود بنا به دستور، تك را به ‏سمت جنوب و غرب ادامه دهد. لشكر16 زرهي و 92 زرهي و 77 پياده به پدافند از مناطق محوله ادامه مي‌دهند، اين عمليات در 2 مرحله به شرح زير اجرا مي‌گردد:

مرحله‌1

قرارگاه كربلا در شمال (راست) و قرارگاه نجف در جنوب (چپ) در مناطق محوله با ايجاد شكاف در مواضع دشمن، تك نموده، ارتفاعات حمرين را تصرف، نيروهاي دشمن را منهدم و خط پيروزي را تأمين مي‌نمايد.

مرحله2

پس از تصرف ارتفاعات حمرين و تأمين خط پيروزي، قرارگاه نجف به تك خود ادامه داده، جبل فوقي را تصرف و خط توفيق را تأمين مي‌نمايد.

قرارگاه كربلا ضمن تحكيم خط پيروزي، به تك قرارگاه نجف كمك مي‌نمايد.
 

2. آتش

يك آتش تهيه به‏ مدت 15 دقيقه طرح‌ريزي و بنا به دستور اجرا خواهد شد. تقدم كليه آتش‌ها در مرحله1 با قرارگاه كربلا و در مرحله2 با قرارگاه نجف خواهد بود.»(5)

ضمناً در سازمان رزم، گردان327 توپخانه 105 م.م. كششي؛ گردان313 توپخانه‌ (-) 155 م.م. كششي؛ گردان364 توپخانه (-) 155 م.م. كششي؛ گردان350 توپخانه 155 م.م. كششي؛ گردان397 توپخانه 203 م.م. كششي؛ گردان347 توپخانه 130 م.م. كششي؛ گردان343 توپخانه 130 م.م. كششي؛ آتشبار 105 م.م. از گردان368 توپخانه؛ آتشبار 105 م.م. از گردان383 توپخانه؛ آتشبار كاتيوشا از گردان362 توپخانه؛ آتشبار كاتيوشا از گردان372 توپخانه و گروه 33 توپخانه (عمل كلي قرارگاه خاتم‌الانبيا(ص)) و گروه 22 توپخانه (احتمالاً توپخانه لشكر92 زرهي اهواز است) نيز پشتيباني آتش عمليات را بر عهده داشتند.»(6)

براساس طرح عملياتي، واحدهايي از هوانيروز مستقر در جنوب كشور مأموريت پشتيباني از يگان‌هاي عملياتي را بر عهده داشتند.

 
سازمان رزم هوانيروز در اين عمليات شامل استعداد زير است:

الف) گروه رزمي پشتيباني عمومي اصفهان:

◦3 تيم آتش كبري و يك فروند هليكوپتر كبري.

◦12 فروند هليكوپتر214.

◦2 فروند هليكوپتر شنوك.
 

ب) گروه رزمي پشتيباني مستقيم شماره3 كرمان:

◦3 تيم آتش كبري و يك فروند هليكوپتر كبري.

◦12 فروند هليكوپتر214.

◦2 فروند هليكوپتر شنوك در كنترل عملياتي.
 

ج) به گروه رزمي مسجدسليمان ابلاغ شد آماده باشند درصورت نياز و اعلام، تيم‌هاي آتش به منطقه عمليات روانه كنند و به پايگاه سرتيپ شهيد وطن‌پور نيز ابلاغ شد بنا به دستور، خلبان و هليكوپتر كبري به منطقه عمليات ارسال كنند.

 
د) پايگاه هوانيروز تهران:

اين پايگاه نيز با آماده‏ كردن يك فروند هواپيماي فرندشيپ؛ يك فروند هواپيماي فالكن و يك فروند هواپيماي توربو كماندر بنا به دستور در خدمت عمليات قرار گرفت.

ضمناً مقرر شد در طول عمليات، فرماندهي هوانيروز يا جانشين وي در قرارگاه خاتم‌الانبيا(ص) حضور داشته باشند.(7)

نيروي هوايي ارتش نيز براساس مأموريت محول‌شده براي استقرار سايت موشكي ضدهوايي نقطه‌اي را در ارتفاع 400**** (در سلسله ‏جبال حمرين) انتخاب كرد و دو نقطه ديگر؛ اولي در قسمت شمال آن در منطقه عمومي دهلران و ديگري در جنوب آن در ارتفاعات چنانه را براي استقرار قبضه‌هاي ضدهوايي اورليكن در نظر گرفت. قبضه‌هاي اورليكن، مأموريت پدافند هوايي را در مقابل هواپيماهاي دشمن با سقف پرواز كوتاه و موشك‌هاي ضدهوايي، مأموريت پدافند هوايي را در مقابل هواپيماهاي دشمن با سقف بلند بر عهده داشتند. (8)

پيشينه ‏اي از مباحث اجراي عمليات براي تصرف نقاط باقيمانده ارتفاعات حمرين و فوقي

از زمان مطرح‌شدن مباحث مربوط به عمليات والفجر مقدماتي (از اواخر دي‌ماه 1361 به ‏مدت دو ماه) اين موضوع مورد توجه فرماندهان جنگ قرار گرفت و دراين‏ باره بحث‌هاي مفصل و اقدامات اوليه‌اي ازجمله شناسايي منطقه***** نيز انجام شد. اما در ادامه مباحث طرح مانور، فرماندهان سپاه با ذكر دلايلي، به ‏ويژه باتوجه ‏به محدوديت نيرو، تأكيد كردند كه عرض منطقه عمليات (والفجر مقدماتي) بايد محدود به منطقه حدفاصل فكه تا چزابه شود. فرماندهان ارتش نيز با طرح دلايلي، اعلام كردند گشودن جبهه دوم از محور فوقي سبب تجزيه قواي دشمن شده، درنتيجه رسيدن به هدف عمليات (پل غزيله و سپس العماره) تضمين بيشتري خواهد يافت.

اما درنهايت به‌دليل پاره‌اي ملاحظات، ازجمله طولاني‌شدن دوره مباحث طرح مانور؛ محدوديت نيرو براي اجراي عمليات در دو محور عمده؛ هوشيار‌شدن دشمن درباره فعاليت‌هاي نيروهاي ايراني در منطقه و هم‌زمان با آن تعيين ضرب‌الاجل ازسوي شوراي عالي دفاع، امكان اجراي عمليات هم‌زمان از محور فوقي منتفي شد.

علاوه‌بر استقرار يگان‌هاي پدافندي ارتش در ارتفاعات حمرين و فوقي، يگان‌هايي از سپاه شامل لشكر19 فجر؛ لشكر25 كربلا؛ تيپ33 المهدي(عج)؛ تيپ فاطمه‌الزهرا(س) و تيپ امام سجاد(ع) نيز در حدفاصل غرب رودخانه دويرج تا شيار بجليه مستقر بودند.

بنابراين، پس از ناكامي در عمليات والفجر مقدماتي، به‏ طور طبيعي منطقه‌ شمال فكه و ارتفاعات حمرين و فوقي مورد توجه قرار گرفت؛ به ‏ويژه آنكه علاوه‏ بر استقرار يگان‌هايي از ارتش و سپاه در اين منطقه، اقدامات اوليه ازجمله چندين مورد شناسايي براي اجراي عمليات در اين منطقه انجام شده بود.

توجه فرماندهان به اين منطقه به‏ حدي بود كه دو روز پس از پايان عمليات والفجر مقدماتي تعدادي از فرماندهان سپاه (غلامعلي رشيد، عزيز جعفري، احمد غلامپور و محمد باقري) از منطقه بازديد كردند و در جلسه‌اي در قرارگاه فجر****** غلامعلي رشيد گفت كه اگر بنا باشد عملياتي در اين منطقه انجام شود، هدف آن «ادامه تصرف ارتفاعات حمرين و ادامه تك براي تصرف ارتفاعات فوقي و تأمين خط رودخانه دويرج******* خواهد بود.»

بنابراين، با پايان‏ يافتن عمليات والفجر مقدماتي، به‌طور منطقي و طبيعي اجراي عمليات در حمرين و فوقي اولويت يافت؛ به ‏خصوص كه ارتش هم براي اجراي عمليات در اين منطقه نظر مثبت و ويژه‌اي داشت. به بيان ديگر، نتيجه‌ (عدم‏ الفتح) عمليات والفجر مقدماتي، سبب تسريع در انتخاب زمين منطقه‌ عمليات والفجر1 در سلسله‌جبال حمرين و فوقي شد. بنابراين، باتوجه‏ به سوابق امر، زمان زيادي براي انتخاب زمين منطقه‌ عمليات صرف نشد.

مأموريت اجراي عمليات در اين منطقه را براي اولين‏ بار سرهنگ علي صياد شيرازي******** در 25 بهمن 1361 (4 روز پس از اتمام عمليات والفجر مقدماتي) به فرماندهان قرارگاه‌ها و يگان‌هاي ارتش و سپاه اعلام كرد.(9)

در جلسات بعدي كه چند روز پس از آن برگزار شد، فرماندهان ارتش و سپاه درباره موضوعاتي مانند سازمان رزم، آماده‌سازي زمين، شناسايي، تعيين خط حد قرارگاه‌هاي عملياتي، جابه‌جايي يگان‌ها، حفاظت منطقه و... تصميم‌گيري كردند.(10)

ارتفاعات حمرين و فوقي بخشي از ارتفاعات مرزي استان ايلام محسوب مي‌شوند كه قسمت‌هايي از آن در خاك ايران قرار دارد. ارتش عراق پس از شكست در عمليات فتح‌المبين كه به استقرار نيروهاي خودي در مواضع جديدي در چند كيلومتري مرز بين‌المللي انجاميد، با دراختيارگرفتن ارتفاعات مهم مرزي، علاوه‏ بر محفوظ نگاه‏داشتن يك خط پدافندي مطمئن، جاده دهلران را نيز كه نزديك‌ ترين معبر وصولي جبهه‌هاي مياني و جنوبي بود، زير ديد و تير خود داشت و اين اقدام سبب شد عراق مناسب‌ترين خط پدافندي متكي بر عوارض طبيعي را در خاك ايران دراختيار داشته باشد.

با اجراي عمليات محرم در 10 آبان 1361، علاوه‏بر ايمن‌شدن جاده دهلران و آزادسازي حدود 300 كيلومتر مربع از اراضي مرزي جمهوري اسلامي، قسمت‌هايي از سلسله‌جبال حمرين تصرف شد و هدف از اجراي عمليات والفجر1 درواقع تأمين كامل اهداف باقيمانده از فعاليت‌هاي گذشته و تصرف بخش غربي ارتفاعات حمرين و جبل فوقي بود كه خود مقدمه‌اي براي اقدامات بعدي ايران (عبور از پل غزيله و تصرف بصره) به شمار مي‌رفت.(11)

* ‌ در عمليات محرم، بخش هايي از جبال حمرين تصرف شد و قسمتي از اين ارتفاعات همچنان دراختيار دشمن قرار داشت.

** درخصوص وضعيت عمومي زمين و عوارض طبيعي منطقه عملياتي والفجر1 توضيحاتي در تارنماي دفاع مقدس آمده است.

*** براساس توافق فرمانده كل سپاه و فرمانده نيروي زميني ارتش، از تلفيق سپاه7 حديد و لشكر21 حمزه با 4 تيپ، قرارگاه كربلا و از تلفيق سپاه11 قدر و 4 تيپ55 هوابرد؛ 58 ذوالفقار؛ 84 خرم‌آباد و 38 زرهي شيراز، قرارگاه نجف تشكيل شد. (سند شماره 216/ د مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راويان قرارگاه خاتم (زمان‌زاده و رنجبر)، 6 /12 /1361 تا 23 /12 /1361، ص286.)

براين‏ اساس، احمد كاظمي (فرمانده سپاه7 حديد از سپاه پاسداران) و سرهنگ سليمانجاه (فرمانده لشكر21 حمزه از ارتش) به فرماندهي قرارگاه كربلا (قرارگاه مشترك سپاه و ارتش) و ابراهيم همت (فرمانده سپاه11 قدر از سپاه پاسداران) و سرهنگ منوچهر دژكام (فرمانده قرارگاه نجف ارتش) به فرماندهي قرارگاه نجف (قرارگاه مشترك سپاه و ارتش) منصوب شدند. (سند شماره 216/ د مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راويان قرارگاه خاتم (زمان‌زاده و رنجبر)، 6 /12 /1361 تا 23 /12 /1361، ص295.)

ضمناً خط دو قرارگاه، شيار بجليه تعيين شد كه در شمال از زبيدات تا شيار بجليه به‏ عهده قرارگاه كربلا و از بجليه تا رودخانه دويرج (شامل بخش انتهايي حمرين و ارتفاع فوقي) به‏ عهده قرارگاه نجف قرار داده شد.

**** بلندترين قله سلسله ‏جبال حمرين كه در خاك ايران قرار دارد. (محمد دروديان، خرمشهر تا فاو (سيري در جنگ ايران و عراق)، تهران: مركز مطالعات و تحقيقات جنگ، چاپ ششم، 1379، ص43.)

***** در يكي از اين شناسايي‌ها تعدادي از فرماندهان سپاه پاسداران ازجمله حسن باقري، مجيد بقايي، تقي رضواني (راوي مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: در قرارگاه خاتم‌الانبيا(ص)) و... براثر اصابت تركش خمپاره دشمن به شهادت رسيدند و چند تن ديگر نيز مجروح شدند.

****** يگان‌هاي سپاه مستقر در اين منطقه تحت امر قرارگاهي با نام قرارگاه فجر به فرماندهي برادر نبي رودكي بودند.

******* اصل دست‌نويس برادر غلامعلي رشيد در صفحه 238 دفتر شماره 162 راوي عمليات والفجر مقدماتي (داوود رنجبر) موجود مي‌باشد.

******** قبل از اين جلسه، فرمانده كل سپاه پاسداران خبر توافق خود با فرمانده نيروي زميني ارتش مبني‏بر اجراي عمليات در حمرين و فوقي را به اطلاع فرماندهان سپاه رسانده بود. (سند شماره 162/ د مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوي قرارگاه خاتم در عمليات والفجر مقدماتي (رنجبر)، 17 /11 /1361 تا 6 /12 /1361، ص270.)
 

1. سند شماره 018424 مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: از قرارگاه خاتم‌الانبيا(ص) (ركن3)، 1 /12 /1361، ص38.

2. سند شماره 078502 مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: 21 /1 /1362، ص13.

3. محمد دروديان، خرمشهر تا فاو (سيري در جنگ ايران و عراق)، تهران: مركز مطالعات و تحقيقات جنگ، چاپ ششم، 1379، ص56.

4. گزيده اسناد عمليات والفجر1، جلد اول، مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: طرح عملياتي شماره 2 كربلاي11، ص43.

5. سند شماره 018424 مركز مطالعات و تحقيقات جنگ، پيشين، ص39.

6. گزيده اسناد عمليات والفجر1، پيشين، صص 43 - 42.

7. سند شماره 103953 مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: سخنراني برادر رشيد در جمع فرماندهان سپاه 8 /12 /1361، صص 56 - 54.

8. سند شماره 219/ د مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوي قرارگاه خاتم در عمليات والفجر1 (زمان‌زاده)، به نقل از سرهنگ صانعي رابط نيروي زميني، 7 /1 /1362 تا 25 /1 /1362، صص 153 - 152.

9. سند شماره 162/ د مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوي قرارگاه خاتم‌الانبيا(ص) در عمليات والفجر مقدماتي (رنجبر)، 17 /11 /1361 تا 6 /1 /1362، ص277.

10. سند شماره 217 /د مركز مطالعات و تحقيقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوي قرارگاه خاتم در عمليات والفجر1 (زمان‌زاده)، 23 /12 /1361 تا 29 /12 /1391، صص 292 - 291.

11. امير رزاق‌زاده، ايلام در جنگ (اطلس راهنما - 3)، تهران: مركز مطالعات و تحقيقات جنگ، 1380، صص 72 - 70.

 

 

منبع:

1. مركز اسناد و تحقيقات دفاع مقدس

2. پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس شهید حاج قاسم سلیمانی

ارسال نظر به عنوان مهمان

  • هیچ نظری یافت نشد