دوشنبه, 08 آذر 1400
شناسه خبر:5672

تأثير عمليات‌هاي نامنظم قرارگاه رمضان در جنگ تحميلي

  • انداز قلم
مقالات و تحلیل ها

چكيده:

بعد از عمليات بدر در سال 1362 وضعيت حاكم بر جنگ منتهي به پيدايش نظريه اي شد كه دشمن بعثي را بايد در دو صحنه عملياتي بزرگ از پاي درآورد. زيرا عمليات هاي منظم و بزرگ در منطقه جنوب اهداف نظامي جمهوري اسلامي را عمق نمي بخشد.

لذا استراتژي اجراي دو عمليات همزمان (منظم در جنوب و عمليات نامنظم در شمال غرب) طرح گرديد و پس از آن سپاه با تشكيل قرارگاه رمضان و گسترش روابط با معارضان كرد عراقي تلاش كرد كه بستر اجراي يك عمليات بزرگ در شمال غرب را به منظور تجزيه قواي دشمن فراهم آورد. اما سرانجام با اجراي مكرر عمليات‌هاي نامنظم (فتح و ظفر)، قرارگاه رمضان موفق به تجزيه قواي دشمن نگرديد و دشمن با استمرار استراتژي قبلي موفق بر تضعيف عمليات‌هاي نامنظم شد و از اين جنبه عمليات‌هاي نامنظم قرارگاه رمضان در پشتيباني از تلاش اصلي مؤثر واقع نگرديد.
 
جنگ ايران و عراق تاكنون از سوي محققان و پژوهشگران بسياري با رويكردهاي متفاوتي مورد تحليل قرار گرفته است. به طور كلي اگر حيات جنگ تحميلي را به ريشه‌ها، فرآيندها و فرجام تقسيم كنيم، ريشه‌ها كم و بيش مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته و روند آن عمدتاً از جنبه تاريخ نظامي بررسي شده است (اردستاني، 1378،21)، لكن دو مورد فرآيند و فرجام جنگ همچنان از مقوله‌هاي موردتوجه پژوهشگران خواهد بود.

آنچه كه در فرآيند جنگ و دفاع مقدس تاكنون توجه اغلب محققان را به خود جلب كرده، بررسي جنگ از باب عمليات‌هاي منظم و كلاسيك بوده و تأمل در استراتژي و تاكتيك عمليات‌هاي نامنظم نسبتاً به ورطه فراموشي سپرده شده است، اين در حالي است كه جمهوري اسلامي ايران چند دوره اساسي با عمليات‌هاي نامنظم به سراغ نيروهاي دشمن رفت كه مي‌توان آن‌ها را در چند مقطع اسامي بررسي كرد:

1) متوقف ساختن پيشروي رژيم بعث در ابتداي تجاوز با حضور نيروهاي مردمي؛

2) تشكيل ستاد جنگ‌هاي نامنظم (شهيد چمران) و اجراي عمليات در محورهاي مرزي؛

3) آغاز عمليات‌هاي كوچك و ايذايي سپاه با گروه‌هاي چند نفره عليه ارتش بعث؛

4) تشكيل قرارگاه رمضان به عنوان ستاد جنگ‌هاي نامنظم سپاه و اجراي عمليات‌هاي برون‌مرزي؛.

5) بن‌بست يا توقف عمليات‌ها در جنوب (سال ٦۵ ) و تقويت قرارگاه رمضان با انسجام هرچه بيشتر گروه‌هاي معارض؛

6) عمليات‌هاي دريايي با اشكال مختلف.

جنگ‌هاي نامنظم اصطلاحي كلي است كه براي تشريح عمليات‌هاي نظامي، سياسي، اقتصادي در منطقه تحت كنترل دشمن و با استفاده از منابع و ساكنان بومي به كار مي‌رود و شامل سه بخش اصلي براندازي، مقاومت، جنگ چريكي و نيرنگ و فرار است و معمولاً از سوي منابع خارجي پشتيباني و هدايت مي‌شود. (باقري، 1370، 57)     

يكي از اهداف عمليات‌هاي نامنظم، پشتيباني از عمليات منظم است و سؤال اصلي اين مقاله نيز حول محور تلاش اصلي و تأثير عمليات‌هاي نامنظم بر عمليات‌هاي منظم است كه محتواي تاكتيكي به همراه ندارد بلكه موضوع آن در سطح عملياتي و استراتژيك دنبال مي‌شود.

پرسش اصلي اين نوشتار آن است كه عمليات‌هاي نامنظم قرارگاه رمضان، طي سال‌هاي 65 تا 67 چه تأثيري در تلاش اصلي داشته است؟ فرضيات اين بحث در قالب دو ديدگاه و اختلاف‌نظر رايج بين فرماندهان سپاه تنظيم شده است و به طور خلاصه دو فرضيه مثبت و منفي تأثير عمليات‌هاي قرارگاه رمضان را بسط مي‌دهند.

آنچه مسلم است اينكه بررسي همه عمليات‌هاي نامنظم در دفاع مقدس مورد نظر نويسندگان اين مقاله نبوده است و مسلماً مطالعه تمامي اهداف، مقاصد و نتايج عملكرد قرارگاه رمضان در كل دوره دفاع مقدس در يك مقاله امكان‌پذير نيست، اما اين مقاله با برش مقطعي زماني و مكاني كه به عملكرد عمليات‌هاي قرارگاه زده است تلاش دارد.

اولاً، تأثير اين عمليات‌ها را در تلاش اصلي مبنا قرار دهد نه در جامعيت جنگ؛

ثانياً، مقطع زماني بين سال‌هاي ٦۵ تا 6٧ كه به عنوان دوره سلسله عمليات‌هاي (فتح و ظفر) قرارگاه تا پذيرش قطعنامه ٥٩٨ از سوي جمهوري اسلامي ايران، مورد توجه بوده است؛

ثالثاً، تأكيد دارد كه عملكرد قرارگاه رمضان دامنه بسيار وسيعي دارد و به عمليات‌هاي اشاره شده در مقاله خلاصه نمي‌شود! لذا در ابعاد رواني، تقويت و انسجام گروه‌هاي معارض، جذب نيروهاي داوطلب جبهه و جنگ و ... مؤثر بود و بستر مناسبي براي تحقيق و پژوهش در اين ابعاد وجود دارد.

طرفداران فرضيه يكم يا ديدگاه اول تأكيد دارند كه سپاه پاسداران انقلاب اسلامي با ايجاد قرارگاه رمضان در سال ٦٢ نظريه ستاد جنگ‌هاي نامنظم را (مجدداً در كشور) احيا كرد و اين ستاد را مأمور منسجم نمودن گروه‌هاي معارض عراقي در مرزهاي شمالي و جنوبي ساخت؛ همچنين تحولات مرزي عراق را با اقدامات اطلاعاتي دنبال كرد.

در سال ٦٤ سپاه با تقويت قرارگاه رمضان در ابعاد فرماندهي، پشتيباني، كادر سازي و آموزش، افق جديدي را براي اقدام عملياتي در داخل خاك عراق ايجاد كرد و تلاش براي عمليات نامنظم در عمق خاك دشمن و انهدام مراكز مهم و استراتژيك آن كشور را در دستور كار قرار داد. اين امر مهم با تلاش، جان‌فشاني و فداكاري بسياري از فرماندهان سپاه محقق شد و اساساً عراق را در جبهه جديدي به خود مشغول ساخت. اين قرارگاه طي سال‌هاي ٦٤ تا ٦٧ علاوه بر اتحاد و انسجامي كه در معارضان و مخالفان عراقي ايجاد كرد، بستر مناسبي را براي تكرار عمليات‌ها در داخل خاك عراق فراهم نمود كه باعث حفظ دور تك در جنگ شد و انتظار براي عمليات‌هاي بزرگ در جنوب را از بين برد.

تقويت يگان‌هاي منظم و ايجاد سپاه پنجم در شمال عراق حاكي از توجه و نگراني رژيم بعث از اوضاع آن مناطق بود و همكاري اكراد عراقي با قرارگاه رمضان، كار كنترل و اداره جبهه‌هاي شمال را براي ارتش عراق با مشكل مواجه ساخت.

استان‌هاي شمالي عراق كه اماكن حساس و استراتژيك مهمي داشت بارها از سوي سپاهيان قرارگاه رمضان مورد تعرض و حمله قرار گرفت و خسارت قابل توجهي را به پيكره نظامي، اقتصادي و رواني عراق در جبهه‌هاي شمالي وارد آورد. اين عمليات‌ها كه در سه سال آخر جنگ، صحنه ديگري از نبرد را براي ارتش بعث كشور و ابتكار عمل را مجدداً به نيروهاي ايران بازگرداند در صحنه جنگ تأثيرگذار بود و از اين منظر عمليات‌هاي آن قرارگاه در تلاش اصلي قابل ارزيابي است.

طرفداران فرضيه يا ديدگاه دوم تأكيد دارند كه قرارگاه رمضان در سال‌هاي اوليه تأسيس، مأموريت‌هاي اطلاعاتي و برون‌مرزي داشت لكن اقدام قابل توجهي را در صحنه جنگ برجاي نگذاشت. اما تقويت قرارگاه رمضان از سوي فرماندهي كل سپاه در سال ٦٤، به منظور پشتيباني از عمليات‌هاي منظم و تلاش اصلي بسيار پررنگ و بارزتر بود و انتظار مي‌رفت كه عمليات‌هاي قرارگاه رمضان از سال ٦۵ منجر به تجزيه قواي اصلي و تغيير آرايش دشمن (از جنوب) شود. اما اين هدف مهم علي‌رغم تكرار عمليات‌هاي قرارگاه در كردستان عراق محقق نشد و در نتيجه تأثيري در تلاش اصلي بر جاي نگذاشت. اين عده بر ادله ديگري نيز استناد مي‌كنند كه موضوع مقاله را بسط و توسعه مي‌دهد. از جمله :

1) منطقه استراتژيك هر دو كشور مناطق نفت خير جنوب و اشراف بر خليج‌فارس است، لذا سرمايه‌گذاري در جبهه‌هاي شمالي چشم‌انداز روشني نداشت.

2) اطلاعات ما در آن زمان حاكي از اين بود كه ارتش بعث از سال ٦٤ به بعد توانمندي و تحرك مضاعفي را كسب كرده و يگان‌هاي احتياط مناسبي را براي جبهه‌هاي شمالي وارد عمل كرده بود؛

3) ارتش عراق در سركوبي معارضان كرد از سال‌هاي گذشته تجربه خوبي را كسب كرده بود، لذا براي مقابله با اقدامات چريكي تدابير لازم را اتخاذ كرد و يگان‌هاي ضد چريك خود را مجهز ساخت؛ و

4) ارتش بعث نه تنها به عمليات‌هاي قرارگاه رمضان بلكه به تغيير استراتژي عملياتي جمهوري اسلامي ايران از جنوب به شمال غرب (حتي)، واكنش قابل انتظاري نشان نداد.

اين نوشتار در چند بخش سازمان‌دهي شده كه ابتدا در خصوص مباحث نظري جنگ‌هاي نامنظم و ديدگاه‌هايي كه در اين زمينه وجود دارد بحث گرديده و نوع عملكرد قرارگاه رمضان در مباني نظري جاي داده شده است.

در بخش بعدي ايجاد ستادي با عنوان جنگ‌هاي نامنظم در سپاه تشريح گرديده تا ضرورت نگاه مجدد به جنگ‌هاي نامنظم بعد از عمليات‌هاي گسترده و بازپس‌گيري مناطق اشغالي در سال ٦٢ خصوصاً دوره‌اي كه تأكيد بر سازمان‌دهي و توسعه رزم يگان‌هاي كلاسيك قوت بيشتري به خود مي‌گرفت، تبيين گردد.

بخش سوم اهداف و انگيزه‌هايي كه در به كارگيري گروه‌هاي معارض عراقي اعم از اكراد و شيعيان طرح شده تا عمق و دامنه تلاش مطالعاتي و عملياتي قرارگاه تواما تشريح شود.

بخش چهارم موضع جغرافيايي نظامي و دو عامل بسيار مهم مردم و ويژگي جغرافيايي منطقه كردستان عراق مورد تأكيد قرار گرفته تا اهميت و ويژگي منطقه مذكور را از جبهه‌هاي مياني و جنوبي متمايز سازد.

بخش پنجم نقش قرارگاه رمضان در تغيير استراتژي جمهوري اسلامي ايران از جنوب به منطقه شمال غرب كشور مطرح شده و رويكردهاي متفاوت فرماندهان از جنگ در شمال غرب خصوصاً منطقه كردستان عراق بيان گرديده است.

در بخش ششم كه تعيين استراتژي براي عمليات‌هاي قرارگاه رمضان عنوان شده حلقه مفقوده ما را در نگاه استراتژيك داشتن به عمليات‌هاي نامنظم قرارگاه تأمين مي‌كند و در

بخش هفتم نه‌ تنها از تشريح موردي عمليات‌هاي قرارگاه رمضان پرهيز گرديده بلكه اهداف عمليات‌ها در چهار محور خلاصه و جمع بندي شده است.

بخش هشتم نحوه واكنش نظامي عراق به عمليات‌هاي نامنظم قرارگاه بسط داده شده كه پاسخ سؤال اصلي را بيان مي‌سازد. و نهايتاً در نتيجه‌گيري عمليات‌هاي قرارگاه رمضان طي سال‌هاي ٦۵ تا ٦٧ در دو سطح تاكتيك و استراتژيك دسته‌بندي گرديده و تأثيرات آن تبيين شده است.

 

منبع: مجله سياست دفاعي

 

 

منبع:

1. مركز اسناد و تحقيقات دفاع مقدس

2. پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس شهید حاج قاسم سلیمانی

ارسال نظر به عنوان مهمان

  • هیچ نظری یافت نشد